Trước Khi Bàn Chọi Gà Bali, Đọc Bản Phân Tích Deep Play
Chọi gà Bali là nghi lễ đấu gà trống có đổ máu của người Bali, Indonesia, và được cả thế giới biết đến nhờ bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz,....
Trước Khi Bàn Chọi Gà Bali, Đọc Bản Phân Tích Deep Play
Chọi gà Bali là nghi lễ đấu gà trống có đổ máu của người Bali, Indonesia, và được cả thế giới biết đến nhờ bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz, xuất bản năm 1973. Geertz làm điền dã tại một ngôi làng Bali cuối thập niên 1950, đúng lúc trò này bị chính quyền cấm. Ông chỉ được dân làng chấp nhận sau khi cùng họ bỏ chạy khỏi cuộc đột kích của cảnh sát. Kết luận của ông: tiền cược không phải điểm chính, mà là địa vị. Trận càng cân sức, số tiền cược giữa hai chủ gà càng lớn, vì cái bị đặt cược là danh dự. Geertz mượn khái niệm "deep play" của Jeremy Bentham để gọi kiểu chơi mà tiền cược cao đến mức về mặt lý trí không nên tham gia. Lời khuyên: đọc nó như một bài phân tích văn hóa, đừng đọc như cẩm nang cá cược.
Nói thật với bạn, phần lớn người gõ "balinese cockfight" lên Google chỉ mong thấy ba thứ: máu, tiền và vài mẹo chọn gà. Đa số ra về tay trắng. Bài tiểu luận kinh điển về chủ đề này không dạy ai thắng, và nó chưa bao giờ định dạy. "Deep Play" nằm trong tuyển tập The Interpretation of Cultures, và theo trang Wikipedia về Deep Play, nó được dùng rộng rãi như tài liệu nhập môn nhân học. Ngộ nhận đầu tiên cần sửa ngay: chọi gà Bali không phải một bàn cược ồn ào dựng lên cho vui. Nó là một cấu trúc xã hội. Có thứ bậc, có nghi lễ mở màn, có luật bất thành văn mà cả làng thuộc lòng. Ở Trường Đá Gà, chúng tôi đọc lại bài này mỗi khi cần nhắc độc giả rằng đá gà là chuyện văn hóa trước, rồi mới là chuyện khác. Bài viết dưới đây gỡ ba ngộ nhận phổ biến, rồi chỉ ra điều đáng giữ và điều nên bỏ. Đọc chậm thôi. Không ai chấm điểm bạn, dù tôi biết ngón tay bạn đang lướt rất nhanh.
Ngộ nhận 1: Người Bali chọi gà chỉ vì tiền? — Bị bác bỏ
Không. Theo Geertz, tiền chỉ là phương tiện, còn thứ thật sự bị đặt cược là địa vị và danh dự của chủ gà. Ở các trận lớn, hai bên bỏ ra số tiền rất nặng mà khả năng thắng gần như năm mươi, năm mươi. Về kinh tế thuần túy, đó là cách chơi thiếu lý trí.
Hãy nhìn cách cược vận hành. Có một "cược giữa" (toh ketengah) do hai chủ gà đặt, và vô số cược phụ giữa khán giả hai phía. Geertz ghi nhận một quy luật ngược đời: trận nào hai con gà càng ngang ngửa, cược giữa càng lớn. Trận chênh lệch rõ thì tiền nhỏ lại. Đây là chỗ tôi muốn bạn dừng lại một nhịp. Nếu động cơ là lợi nhuận, người ta phải tìm trận lệch để có lợi thế. Thực tế họ làm đúng ngược lại, họ tìm trận mà kết quả khó đoán nhất. Điều đó chỉ giải thích được khi cái đang bị đem ra đặt là thể diện, chứ không phải mấy tờ tiền. Đó là "deep play" theo nghĩa của Jeremy Bentham: cuộc chơi mà mất nhiều hơn được, xét theo toán học. Tôi từng thua đủ để biết một điều. Người nào bảo bạn "cân kèo cho chắc" thì người đó chưa đọc trang nào của Geertz. Bạn thì sao, định lấy tiền ra làm toán trước, rồi mới hiểu vì sao họ chơi à? Làm ngược thứ tự rồi đấy.
Ngộ nhận 2: Chọi gà Bali là trò cờ bạc bất hợp pháp tuyệt đối? — Đúng một phần
Đúng một phần. Cờ bạc chọi gà từng bị cấm khi Geertz làm điền dã, nên cảnh sát mới đột kích. Nhưng nghi lễ tabuh rah, tức đổ máu gà trống để cúng quỷ thần, lại gắn với đền chùa và có chỗ đứng riêng trong đời sống tôn giáo Bali.
Phần "đúng" là chuyện pháp lý. Chính quyền Indonesia thời đó coi trò này là tàn dư lạc hậu, và buổi chọi gà mà Geertz tham dự đã bị cảnh sát ập vào giữa chừng. Phần "chưa đúng" là bối cảnh tôn giáo. Trước mỗi trận, người Bali thường làm lễ đổ máu gà để xoa dịu các thế lực vô hình, và đây là lớp nghi lễ mà bản tin giật gân hay bỏ sót. Có một chi tiết ít bài viết nào nhắc: trước cuộc đột kích, dân làng đối xử với vợ chồng Geertz như thể họ không tồn tại. Chỉ sau khi cả hai bỏ chạy cùng đám đông, mọi thứ mới đổi khác. Đó là bài học phương pháp luận, không phải chuyện phiếm. Người ngoài chỉ được chấp nhận khi chịu chung rủi ro. Một lưu ý nghiêm túc cho độc giả Việt Nam: đá gà ăn tiền ở nước ta thuộc phạm vi tội đánh bạc theo Bộ luật Hình sự. Hãy đọc chủ đề này ở góc độ lịch sử và văn hóa, rồi đóng tab lại.
[Internal Link: luật chơi và bối cảnh pháp lý của đá gà ở Việt Nam]
Ngộ nhận 3: Chọi gà Bali giống hệt đá gà Việt Nam? — Hoàn toàn sai
Hoàn toàn sai. Chọi gà Bali dùng gà trống gắn dao thép gọi là taji, đấu theo hiệp ngắn và gắn với nghi lễ đổ máu. Đá gà Việt Nam gắn với giống gà chọi Đông Tảo ở Hưng Yên và lễ hội đầu xuân, luật lệ mỗi vùng mỗi khác.
Hai truyền thống chỉ giống nhau ở cái tên chung "đấu gà". Ở Bali, trận đấu nằm ngay giữa hệ thống thứ bậc của làng. Geertz mô tả đàn ông Bali gần như đồng nhất mình với con gà trống, và từ tiếng Bali dùng cho gà trống còn gợi hình ảnh người dũng sĩ. Họ chăm gà, vuốt ve gà, ngồi ngắm gà hàng giờ. Con gà là cái bóng của người nuôi, mang theo cả tham vọng lẫn sự hổ thẹn. Ở Việt Nam, câu chuyện xoay quanh giống gà, kỹ thuật luyện và nét văn hóa vùng miền, từ gà Đông Tảo chân to như chân voi đến những buổi đá đầu xuân. Đó là hai bản đồ khác nhau. Bạn mang bản đồ này đi tìm đường trên bản đồ kia, nhất định sẽ lạc. Độc giả của Trường Đá Gà hay hỏi liệu có thể áp luật Bali vào sới Việt Nam không. Không thể. Hãy đọc từng truyền thống bằng chính ngôn ngữ của nó.
Điều thực sự hiệu quả khi đọc Deep Play là gì?
Đọc nó như một công cụ phân tích: tìm xem một hoạt động nào đó kể câu chuyện gì về cộng đồng, chứ đừng chỉ hỏi ai thắng, ai thua. Ba thứ đáng giữ lại là cấu trúc cược lớn nhỏ, vai trò địa vị và bài học từ việc ông bỏ chạy cùng dân làng.
Sau nhiều năm đọc đi đọc lại, tôi chốt lại ba việc có ích thật:
- Tách cược giữa khỏi cược phụ. Cược giữa là tuyên bố địa vị, cược phụ là cảm xúc tập thể.
- Chú ý đến sự cân sức. Trận càng ngang, ý nghĩa xã hội càng nặng, và tiền càng lớn.
- Ghi lại bối cảnh trước khi phán xét. Chuyện ông bị bỏ mặc cho đến lúc cùng chạy trốn cho thấy người quan sát phải trả giá để được tin.
Thứ tự này quan trọng, đừng đảo. Ai bắt đầu bằng việc phán xét sẽ chẳng nhìn thấy gì. Trang Wikipedia về Clifford Geertz cho thấy ông còn dùng cách đọc "văn hóa như văn bản" cho nhiều đề tài khác ngoài Bali. Ông xem chọi gà như một câu chuyện mà người Bali tự kể cho chính mình nghe. Cách đọc này áp dụng được cho cả đá gà Việt Nam: hỏi vì sao một vùng giữ giống gà này, vì sao một lễ hội cần buổi đá này. Tôi hứa với bạn, câu trả lời thú vị hơn mọi bảng tỷ lệ cược.
[Internal Link: giống gà chọi nổi tiếng và lịch sử đá gà Việt Nam]
Nên bỏ qua điều gì khi tìm hiểu chọi gà Bali?
Bỏ qua các bài biến Deep Play thành mẹo cá cược, các video cắt ghép máu me không bối cảnh và mọi lời hứa "bắt kèo" dựa trên tỷ lệ cược của Geertz. Chúng không có trong bài tiểu luận, và cũng không có giá trị dự đoán nào.
Còn một thứ nữa nên bỏ: thói coi Geertz là chân lý cuối cùng. Giới nhân học đã tranh luận nhiều về cách ông diễn giải. Có người cho rằng ông đọc ra quá nhiều ý nghĩa từ một sự kiện, có người chỉ ra rằng bài tiểu luận gần như chỉ nhìn thế giới của đàn ông. Những phê bình này có cơ sở, và việc biết chúng giúp bạn đọc tỉnh táo hơn. Một điểm cụ thể nữa: số liệu về mức cược trong bài là quan sát tại một làng vào cuối thập niên 1950, không phải thống kê cho toàn Bali hôm nay. Đừng lấy nó làm bảng giá. Theo mô tả chung trên Wikipedia về chọi gà, tập tục này tồn tại ở nhiều nền văn hóa với luật lệ và bối cảnh rất khác nhau. Danh sách rác nên vứt đi gồm:
- Mẹo thắng cược gắn nhãn "theo Geertz".
- Hình ảnh và video không nguồn gốc, không địa điểm, không năm.
- Các bài so sánh "Bali với Việt Nam" mà không nhắc đến luật pháp mỗi nơi.
Tôi biết, cám dỗ lớn lắm. Bạn vẫn sẽ tự nhủ "chỉ xem cho biết". Cứ xem, nhưng xem bằng đầu óc.
[Internal Link: cẩm nang dành cho người hâm mộ đá gà]
Câu hỏi thường gặp
Q: Deep play là gì?
A: Deep play là kiểu chơi mà tiền cược cao đến mức về mặt lý trí, người chơi không nên tham gia. Khái niệm do triết gia Jeremy Bentham đưa ra, và Clifford Geertz dùng lại năm 1973 để phân tích chọi gà Bali. Với Geertz, thứ bị đặt cược sâu nhất là địa vị và danh dự, nên người ta chấp nhận lỗ về tiền để đổi lấy thể diện trong cộng đồng.
Q: Bài "Deep Play" của Geertz nói về điều gì?
A: Bài tiểu luận phân tích chọi gà Bali như một câu chuyện mà người Bali tự kể về chính họ. Geertz quan sát tại một làng vào cuối thập niên 1950, mô tả cược giữa và cược phụ, rồi chỉ ra rằng trận càng cân sức thì tiền càng lớn. Bài được in trong The Interpretation of Cultures và thường xuất hiện trong giáo trình nhân học.
Q: Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam ở điểm nào?
A: Điểm khác lớn nhất là bối cảnh. Chọi gà Bali gắn với nghi lễ tabuh rah, dao thép taji và hệ thống địa vị của làng, còn đá gà Việt Nam gắn với giống gà như Đông Tảo, lễ hội đầu xuân và luật lệ mỗi vùng. Cách đọc "văn hóa" của Geertz dùng được cho cả hai, nhưng không thể bê nguyên chi tiết của bên này sang bên kia.
Q: Chọi gà Bali có hợp pháp không?
A: Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn nói đến nghi lễ hay cờ bạc. Cờ bạc chọi gà từng bị cấm vào thời Geertz nghiên cứu, còn nghi lễ tabuh rah có chỗ đứng riêng trong tôn giáo Bali. Quy định có thể thay đổi theo thời gian, nên hãy kiểm tra nguồn chính thức. Tại Việt Nam, đá gà ăn tiền thuộc phạm vi tội đánh bạc, nên bạn không nên tham gia.
Q: Tại sao nhiều người hiểu sai về chọi gà Bali?
A: Phần lớn nguồn trên mạng chỉ cắt cảnh đẫm máu và bỏ qua bối cảnh xã hội. Ba lỗi hay gặp là coi đó chỉ là cá cược, coi nó hoàn toàn bất hợp pháp và coi nó giống hệt đá gà ở nước khác. Cách sửa đơn giản: đọc bài gốc của Geertz hoặc tóm tắt trên Wikipedia, rồi đối chiếu năm, địa điểm và nguồn của mọi hình ảnh trước khi tin.
Q: Tôi có thể đọc bài Deep Play ở đâu và có mất phí không?
A: Bạn có thể bắt đầu miễn phí bằng trang tóm tắt trên Wikipedia, sau đó tìm bản đầy đủ trong sách The Interpretation of Cultures ở thư viện hoặc nhà sách. Bản gốc là sách in nên thường phải mua hoặc mượn, giá tùy nhà xuất bản. Nếu chỉ cần nắm ý chính, bản tóm tắt cộng với bài này là đủ cho một buổi chiều.
Tôi chốt lại bằng một sự thật không dễ nghe. Bài tiểu luận nổi tiếng nhất về chọi gà Bali không phải về gà, cũng không phải về tiền. Nó là về con người, về cách một cộng đồng đem danh dự ra đặt lên bàn cân. Ai đọc xong mà vẫn đi tìm "kèo ngon" thì đã đọc nhầm sách. Bạn đủ thông minh để không làm thế. Muốn đi tiếp, hãy theo dõi mảng giống gà, lịch sử và văn hóa đá gà mà Trường Đá Gà biên soạn.